Η φυσική επιστήμη στη διάθεση της ευτυχίας


Γράφει η Σπυριδάκη Μ. Δέσποινα



Η φυσική επιστήμη στη διάθεση της ευτυχίας





Όλοι οι άνθρωποι στοχεύουν την ευτυχία· το ευ ζην, άλλωστε ,όμορο του ευ πράττειν συμπυκνώνει την πεμπτουσία της αριστοτελικής τελεολογίας. Εξίσου όμως σταθερά συνθήκη φαίνεται ότι σκόπελος προς την κατάκτησή της είναι ο σύγχρονος modus vivendi, o τρόπος με τον οποίο διάγουμε την καθημερινότητα. H προφανής αυτή ασυμφωνία της επιθυμίας και των πράξεών μας ερμηνεύει ίσως τη σπουδή με την οποία φιλοτεχνούμε οιστρογενόμενες, ας μου επιτραπεί ο νεολογισμός, θεωρίες. Ένας από αυτούς που ανησύχησαν - με χιούμορ πλην υπερβάλλουσα δόση ειρωνείας- για τη συχνότητα των θεωριών που διατίθενται να επιλύσουν το πρόβλημα της ευτυχίας ήταν ο Πασκάλ.
Στόχος του υπήρξε ο έλεγχος της καθόλα συγκροτημένης φιλοσοφίας του Καρτέσιου, η οποία και διαγράφει τον ορθολογισμό της εποχής. Σύμφωνα με τον τελευταίο, η ηθική εντέλλεται να καθορίσει τον δέοντα τρόπο δράσης μας, ώστε η ψυχή, καθεαυτήν και στο βαθμό που συνυφαίνεται με το σώμα, να αποκομίσει όλη την ικανοποίηση για την οποία και είμαστε ικανοί στη ζωή. Επειδή όμως τα εσωτερικά ανθρώπινα πάθη ενδέχεται να οδηγήσουν τους θνητούς σε εσφαλμένες εκτιμήσεις ως προς την αξία των πραγμάτων που αποτελούν τις συνιστώσες της
συνισταμένης ευτυχία, ο λόγος τελικά, και μόνο αυτός είναι που καλείται να αποτιμήσει τη σωστή αξία όλων εκείνων των προσφερόμενων αγαθών, των οποίων η κτήση οδηγεί στην πραγμάτωσή της. Σε μία τέτοια προοπτική οι ηδονές χρήζουν μετρήσιμης αξιολόγησης από το «μέγεθος της τελειότητας που τις αναπαράγει», δηλαδή από τις αιτίες τους που πρέπει να γνωρίσουμε με σαφήνεια, διαύγεια και ευκρίνεια. Συνοψίζοντας : ο λόγος μπορεί να τιθασεύει τα πάθη στο μέτρο που ευ τα γνωρίζει και μάλιστα να τα μετουσιώνει , με δίαυλο τη βούληση, σε εργαλεία της ευτυχίας.
Όλοι ή σχεδόν όλοι οι φιλόσοφοι πριν από τον Πασκάλ είχαν αποδεχθεί, ο καθένας με τον τρόπο του, ότι η ανθρώπινη πράξη θεμελιώνεται σε ένα είδος αγαστής σύμπραξης του νου με τη βούληση και ότι στη συνεργασία αυτή ο πρώτος ρόλος ανήκει στον λόγο. Στο σημείο αυτό ακριβώς ο Πασκάλ διερωτάται με περισσή αναζήτηση: Είναι απολύτως βέβαιη η παντοκρατορία του λόγου σε σχέση με τη βούληση; H δύναμη της βούλησης - αν υπάρχει - είναι πάντα και μόνο καπρίτσιο, ατομική ιδιαιτερότητα; Μήπως θα έπρεπε να αποδοθεί ένα είδος οντολογικής, αυτόνομης διάστασης στη βούληση, ώστε να την εκλάβουμε επιτέλους στα σοβαρά αυτήν καθεαυτήν αντί να τη θεωρούμε υποτελή στον νου; Ο Πασκάλ πάντως προσηλώνεται στην παρατήρηση της εμπειρικής πραγματικότητας, σε αυτό που βλέπει να ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του, αποδίδοντας ίσως στη θεωρία την ετυμολογική της σημασία.
Και τι βλέπει; Μόλις οι άνθρωποι που επιθυμούν και κυνηγούν ένα πράγμα το κατακτήσουν, μένουν σαν αποσβολωμένοι, η ευτυχία τους διαρκεί για πολύ λίγο, είναι εφήμερης χροιάς, και μεταβάλλεται, σχεδόν την άλλη ημέρα σε ανία, η οποία συνορεύει με την αηδία, που με τη σειρά της άγει στην απελπισία. Αλλόκοτος ο δρόμος της ευτυχίας, αν οδηγεί ατελέσφορα από την επιτυχία στην απελπισία. Είναι προφανές ότι η πορεία αυτή μπορεί και επιβάλλεται να αναστραφεί. Αν ο λόγος είχε την ισχύουσα θέση που του αποδίδουμε, η ανατροπή θα ήταν σχετικά εύκολη υπόθεση: ο καθένας θα ήταν ικανοποιημένος, αυτάρκης με αυτά που έχει κατορθώσει. Τα πράγματα όμως, δυστυχώς, δεν είναι έτσι. Τοποθετούμε πάντα την ευτυχία στο μέλλον, για τον απλούστατο λόγο ότι «η βούληση δεν ικανοποιείται ποτέ». Έτσι ,αυτός που είχε εναποθέσει την ευτυχία του στον πλούτο, τώρα που έγινε πλούσιος, δε θα επαναπαυτεί, γιατί πλείονα βούλεται. Ο άλλος που ονειρεύεται αξιώματα, καταξιωμένος δεν εφησυχάζει, γιατί θέλει να γίνει βασιλιάς και …Αλλά υπάρχει και ο τρίτος, αυτός που στοχεύει τη γνώση: θέλει να ανακαλύψει το ύστατο μυστικό και τότε είναι πεπεισμένος ότι θα έχει κατακτήσει την ευτυχία. Σε όλες τις περιπτώσεις η δύναμη της βούλησης, σε ρόλο φερέλπιδος βίου, καταφέρνει να μετατρέψει την τωρινή απογοήτευση σε μελλοντική ελπίδα, αποκρύπτοντας το γεγονός ότι η μελλοντική ικανοποίηση αναπαράγει την απογοήτευση του προγενομένου. Ίσως, «δε μας ενδιαφέρει το θήραμα, αλλά το κυνήγι». Με τόσους κρυμμένους άσους στο μανίκι η βούληση εμπαίζει περίτεχνα το λόγο, κυρίως όταν πρόθυμα του παραχωρεί στο παροδικό, αέναο φαίνεσθαι την πρωτοκαθεδρία. Έτσι μπορεί τελικά να ερμηνεύσει ο σύγχρονος homo consumens κανείς την αινιγματική φράση του Πασκάλ που θέλει «την αληθινή φιλοσοφία να περιπαίζει τη φιλοσοφία».


Σπυριδάκη Μ. Δέσποινα
Κλασική φιλόλογος


0 σχόλια :