Περιοδικό || Ψ της Ψιψίνας: Το πείραμα

Γράφει ο Γαλήσ


Με αφορμή το 64ο Κινηματογραφικό Καφενείο, που έγινε προβολή του "Das Experiment" (Το πείραμα, 2001), θα συζητήσουμε για το πείραμα στο οποίο βασίστηκε η ταινία (Πείραμα Φυλακής του Stanford || Πείραμα του Zimbardo).
Με αυτό το κείμενο εγκαινιάζεται και η νέα στήλη του Περιοδικού του Καλλιτεχνείου, με τίτλο "Ψ της Ψιψίνας".

Οι Philip Zimbardo, Craig Haney, Curtis Banks, David Jaffe ήθελαν να δημιουργήσουν μία απομίμηση φυλακής με φοιτητές οι οποίοι κατανέμονταν τυχαία στους ρόλους των "φυλάκων" και των "φυλακισμένων".

Πού; Στο υπόγειο του κτιρίου του τομέα ψυχολογίας μέσα στον χώρο του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ.

Γιατί; Ο Zimbardo ήθελε να ελέγξει πειραματικά την πεποίθησή του ότι το περιβάλλον γύρω μας, οι συνθήκες, οι καταστάσεις, συχνά καθορίζουν τη συμπεριφορά μας με τρόπο πιο δραστικό από το ποιοι είμαστε, δηλαδή πέρα από οποιαδήποτε εσωτερική, έμφυτη προδιάθεσή μας, την προσωπικότητά μας, τον χαρακτήρα μας. Ισχυρίστηκε πως έχουμε πολύ ισχυρές τάσεις για μία συμπεριφορά, αλλά πολύ ισχυρές καταστάσεις μπορούν να υπερνικήσουν αυτές τις τάσεις και να μας οδηγήσουν σε συμπεριφορές πολύ διαφορετικές από αυτές που χαρακτηρίζουν τον συνηθισμένο μας εαυτό.

Πώς έγινε, λοιπόν, το πείραμα;
Ο Zimbardo είχε ως σύμβουλο έναν πρώην κατάδικο (φυλακισμένος για 17 χρόνια). Επίσης, δωμάτια και διάδρομοι του υπογείου του κτιρίου ψυχολογίας του πανεπιστημίου μετατράπηκαν με τη βοήθεια ενός συνεργείου σε μια "προσομοίωση φυλακής". Φράχτες, κελιά με ειδικές πόρτες με κάθετα κάγκελα, στενά κελιά (οι τριπλές κουκέτες σχεδόν καταλάμβαναν τον χώρο του κάθε δωματίου), ένας μικρός περίβολος. Σε μιαν άκρη της τοποθεσίας υπήρχε ένα κελί απομόνωσης για φυλακισμένους που θα εμφανίζονταν απείθαρχοι. Οι φυλακισμένοι θα οδηγούνταν στα λουτρά, που βρίσκονταν στην άλλη πλευρά της τοποθεσίας με δεμένα τα μάτια, ώστε να μην έχουν αίσθηση του πού βρίσκονταν. Η φυλακή εφοδιάστηκε με κρυφή κάμερα παρατήρησης και σύστημα ενδοεπικοινωνίας, ούτως ώστε οι πειραματιστές να μπορούν να επιβλέπουν την συμπεριφορά των φυλάκων και των φυλακισμένων.

Πώς μάζεψαν τα άτομα;
Αγγελίες σε τοπικές εφημερίδες στο Πάλο Άλτο της Καλιφόρνια ενημέρωναν ότι θα δίνονταν 15 δολάρια την ημέρα (η αξία τους τότε ισοδυναμούσε με σημερινά 75 δολάρια ή περίπου 55 ευρώ). Οι συμμετέχοντες μάθαιναν κάθε λεπτομέρεια του πειράματος (γενική φύση του πειράματος, ότι μπορεί να παραβίαζαν την προσωπική τους ζωή, ελάχιστη τροφή). Όσοι συμφώνησαν πλήρως έκαναν εκτεταμένες εξετάσεις για να αποκλειστεί η πιθανότητα να συμμετάσχουν άτομα με ψυχολογικά προβλήματα ή εγκληματικό παρελθόν. Από 100 υποψηφίους προέκυψαν 24 άνδρες φοιτητικής ηλικίας. Ύστερα τυχαία (με ρίψη νομίσματος) χωρίστηκαν σε "φύλακες" και "φυλακισμένους". Έπρεπε στην αρχή του πειράματος να έχουν αποκλειστεί εξωγενείς παράγοντες που μπορεί να επηρέαζαν την πορεία του πειράματος και τα αποτελέσματά του (η υπόθεση παραμένει η ίδια: το περιβάλλον υπερνικά την προσωπικότητα για την εμφάνιση συμπεριφοράς). Μετά από όλα αυτά γύρισαν όλοι στα σπίτια τους.

Πώς ξεκίνησε το πείραμα;
Οι "φυλακισμένοι" ενώ βρίσκονταν στα σπίτια τους, ένα πρωινό συλλαμβάνονταν από την πραγματική αστυνομία του Πάλο Άλτο. Μεταφέρονταν στην αστυνομία και τους ανακοινωνόταν η κράτηση στην "Περιφερειακή Φυλακή του Στάνφορντ" (την "ψεύτικη" του πειράματος). Όταν έφταναν εκεί οι "δεσμοφύλακες" τους έκαναν σωματική έρευνα, τους έγδυναν, του ξεψείριζαν με αεροζόλ, τους έδιναν μια στολή με τετραψήφιο αριθμό η καθεμία (ο αριθμός θα ήταν πλέον το όνομά τους), λαστιχένια πέδιλα, μια κάλτσα νάιλον να τη φορούν στο κεφάλι (εν είδει ξυρίσματος του κεφαλιού). Οι φυλακισμένοι τοποθετήθηκαν ανά τρεις σε κάθε κελί. Έπρεπε να παραμείνουν για 2 βδομάδες φυλακισμένοι. Οι "δεσμοφύλακες" από την άλλη "εργάζονταν" σε βάρδιες των 8 ωρών και κάθε βάρδια είχε 3 άνδρες. Κανείς δεν έλαβε εκπαίδευση, παρά μόνο να μεριμνούν για την πειθαρχία και την τάξη.

Αποτελέσματα
[...] Στην πλειονότητά τους μεταβλήθηκαν πραγματικά σε φυλακισμένους και φύλακες, ανίκανοι πλέον να διαφοροποιήσουν με σαφήνεια το παίξιμο του ρόλου από τον εαυτό. Σε λιγότερο από μία εβδομάδα η εμπειρία της φυλάκισης ακύρωσε (προσωρινά) μιαν ολόκληρη ζωή μάθησης. Οι ανθρώπινες αξίες ανεστάλησαν, οι έννοιες του εαυτού δοκιμάστηκαν σκληρά και αναδύθηκε η πιο άσχημη, η πιο ποταπή, παθολογική πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Τρομοκρατηθήκαμε επειδή ορισμένα αγόρια (δεσμοφύλακες) είδαμε να μεταχειρίζονται άλλους σαν να ήταν αξιοκαταφρόνητα ζώα, να ηδονίζονται επιδεικνύοντας σκληρότητα, ενώ ορισμένα άλλα αγόρια (φυλακισμένοι) έγιναν δουλικοί, σαν ρομπότ που είχαν χάσει την ανθρωπιά τους και σκέφτονταν μόνον την απόδραση, τη δική τους ατομική επιβίωση και το διογκούμενο μίσος τους για τους δεσμοφύλακες. [...]
(Zimbardo, 1972)

Οι συμμετέχοντες ήταν ελεύθεροι να παραιτηθούν ανά πάσα στιγμή, αλλά δεν το έκαναν. Έμοιαζαν να ξεχνούν πως έχουν δική τους ελεύθερη βούληση. Η συναισθηματική κατάρρευση και οι αντιδράσεις στρες σε 5 από τους συμμετέχοντες-φυλακισμένους ήταν τόσο ακραίες, ώστε έπεσαν σε κατάθλιψη, έγιναν ανίκανοι να σκεφτούν καθαρά και σταμάτησαν να τρώνε.
Οι δεσμοφύλακες έτειναν να βασανίζουν τους φυλακισμένους απολαμβάνοντάς το. Οι πιο "δίκαιοι" φύλακες δεν σταμάτησαν τους πιο "σκληροπυρηνικούς" και ποτέ δεν μίλησαν με τους πειραματιστές για να τους επισημάνουν τις κτηνωδίες των άλλων φυλάκων!
Ακόμη κι ο ίδιος ο Zimbardo κατά καιρούς έπιανε τον εαυτό του να ολισθαίνει στον ρόλο του "διευθυντή φυλακής".

Συμπεριφορές και αντιδράσεις "Φυλακισμένων" και "Φυλάκων"

Οι δεσμοφύλακες
- Χρησιμοποιούσαν μειωτική, ταπεινωτική γλώσσα όταν απευθύνονταν στους φυλακισμένους.
- Έκαναν εξευτελιστικά σχόλια προς τους φυλακισμένους [π.χ. "2354 (όπως προαναφέραμε είχαν για όνομά τους στη φυλακή τον τετραψήφιο αριθμό) πήγαινε πες στον 2578 ότι τον αγαπάς"]
- Ξυπνούσαν βάρβαρα τους φυλακισμένους κάθε νύχτα για καταμέτρηση κρατουμένων.
- Επέβαλλαν κάμψεις για ασήμαντα παραπτώματα.
- Άδειασαν έναν πυροσβεστήρα (παγωμένο CO2) στους φυλακισμένους για να καταπνίξουν μιαν εξέγερση.
- Έβαζαν σε απομόνωση τους φυλακισμένους για ολόκληρες νύχτες.
- Τοποθέτησαν πληροφοριοδότη σε κελιά, για να υποδειχθεί τυχόν ένδειξη απόδρασης.
- Ξεγύμνωσαν τους φυλακισμένους ύστερα από την αποκάλυψη ενός σχεδίου απόδρασης. Τους αφαίρεσαν κρεβάτια και κουβέρτες και κοιμήθηκαν ολόγυμνοι.
- Παραχωρούσαν "προνόμια" (πλύσιμο, φαγητό κλπ) τυχαία σε φυλακισμένους (διαίρει και βασίλευε) για να σπάσουν τη συντροφικότητα και την αλληλεγγύη.
- Εξανάγκασαν φυλακισμένους να καθαρίσουν με γυμνά χέρια.

Οι φυλακισμένοι
- Έγιναν πολύ γρήγορα υπάκουοι.
- Παρουσίασαν σαφή πρώιμα σημεία ψυχικού τραύματος και κατάθλιψης.
- Εκλιπαρούσαν να τους χορηγηθεί αναστολή ποινής.
- Συμφώνησαν να μην πληρωθούν (βάσει των 15 δολαρίων την ημέρα) μόνο και μόνο για να απελευθερωθούν.
- Έκλαιγαν ανεξέλεγκτα.
- Ανεξέλεγκτη οργή.
- Εξεγέρθησαν σκίζοντας τα καλσόν (εν είδη κουρέματος κεφαλής), ξύλωμα των τετραψήφιων αριθμών (και ονομάτων τους), οχύρωσαν με τις κουκέτες τα κελιά τους (να μη μπουν οι φύλακες).
- Κατέστρωσαν σχέδιο απόδρασης, που δεν υλοποιήθηκε.
- Παραιτήθηκαν εν τέλει από κάθε προσπάθεια για εξέγερση και αλληλεγγύη.
- Υιοθέτησαν την στάση "ο καθένας για τον εαυτό του".
- Ύστερα από 6 μέρες κατέστησαν όλοι παθητικοί και αποκτηνώθηκαν (σαν ρομπότ).

Το πείραμα είχε πολιτική φύση. Όπως και κάθε πείραμα ή έρευνα που αφορά τον άνθρωπο. Η ψυχολογία παράγει και αναπαράγει ιδεολογία, δηλαδή συστήματα οργάνωσης και προώθησης σκέψης και λόγου, μορφών επικοινωνίας και εξουσίας.
Η συστηματική κακομεταχείριση των κρατουμένων είναι επιβεβαιωμένη σε όλη την πορεία της ιστορίας, ενώ συνεχίζεται ακόμη και σήμερα (προφανώς)! Κι ένα μικρό σχόλιο: δεν υφίστανται αυτό το πράγμα μόνο οι φυλακισμένοι, μα και οι τρόφιμοι ψυχιατρικών κλινικών (και όχι μόνο).
Ο σωφρονιστικός χαρακτήρας και σκοπός της φυλακής (με όλες τις πρακτικές του) έχει εγκαταλειφθεί και αντικατασταθεί από τους σκοπούς της τιμωρίας και της περιθωριοποίησης.

[...] Οι φυλακές εξακολουθούν να αποτελούν αποτυχημένα κοινωνικά πειράματα, καθώς στηρίζονται σ' ένα χαρακτηρολογικό (εσωτερικό) θεωρητικό μοντέλο τιμωρίας και εφαρμόζουν την απομόνωση των εγκληματιών αντί για οποιαδήποτε άλλη βασική προσέγγιση επανένταξης, η οποία ίσως θα κατόρθωνε να μειώσει τα μόνιμα υψηλά ποσοστά υποτροπής. Αυτό που αποκάλυψε η ανάλυσή μας (Zimbardo & Haney, 1998) ήταν πως οι συνθήκες των φυλακών έχουν χειροτερεύσει σημαντικά κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν την έρευνά μας, ως αποτέλεσμα πολιτικοποίησης των φυλακών, δηλαδή του γεγονότος ότι πολιτικοί, κατηγορούσες αρχές, εισαγγελείς και άλλοι αξιωματούχοι υιοθέτησαν σκληρή γραμμή έναντι του εγκλήματος για να κερδίσουν την εύνοια μιας εκλογικής πελατείας εκφοβισμένης ως προς την εγκληματικότητα από τις υπερβολές των ΜΜΕ. [...]
(Zimbardo, 2005)

[...] Οι δημοσιογράφοι στράφηκαν στην έρευνα των κοινωνικών επιστημών για να κατανοήσουν τις καταχρήσεις στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και σε πολλά άλλα μέρη στον κόσμο. Οι εξηγήσεις αυτές παίρνουν αποστάσεις από την έμφαση που δόθηκε στα λίγα "άνθη του κακού" και αμφισβητούν την έμφαση που επίσης δόθηκε στην τιμωρία στρατιωτών της κατώτατης βαθμίδας στην ιεραρχία. Η έρευνα του Zimbardo (1972) κατέχει εξέχουσα θέση στις ανωτέρω εξηγήσεις. Ο Zimbardo απορρίπτει ευθύς εξαρχής τη θεωρία των "ανθέων του κακού" και αντ' αυτής υποδεικνύει ότι ο κήπος είναι κακός. Ο Zimbardo καταλόγισε στη διακυβέρνηση Μπους "αποτυχία ηγεσίας" και τόνισε ότι οι καταχρηστικές ανακριτικές μέθοδοι και η βάναυση μεταχείριση των φυλακισμένων είχαν "εγκριθεί από την κορυφή προς τα κάτω", δηλαδή από στρατιωτικούς διοικητές και από τους πλέον υψηλόβαθμους αξιωματούχους της κυβέρνησης Μπους. [...]
(Hooks & Mosher, 2005, σσ. 1632-1633)

Το πείραμα έληξε στις 6 μέρες (αντί των δύο εβδομάδων)

[...] Έδωσα τέλος στο πείραμα, όχι μόνον εξαιτίας της κλιμάκωσης της βίας και της αποκτήνωσης των "δεσμοφυλάκων" απέναντι στους "φυλακισμένους"... αλλά και επειδή συνειδητοποίησα την προσωπική μεταμόρφωση που υφιστάμην ο ίδιος... Είχα γίνει Διευθυντής Φυλακής, ο δεύτερος ρόλος που έπαιζα εκτός από εκείνον του διευθυντή ερευνών. Άρχισα να μιλώ, να περπατώ και να ενεργώ σαν άκαμπτος, θερμικός φορέας εξουσίας που ενδιαφερόταν περισσότερο για την ασφάλεια της "φυλακής του", παρά για τις ανάγκες των νεαρών ανδρών που τους είχαν εμπιστευθεί στη φροντίδα μου, ως ερευνητή ψυχολογίας. Κατά μία έννοια, θεωρώ πως το βαθύτερο μέτρο της δύναμης επιρροής αυτής της κατάστασης ήταν ο βαθμός στον οποίο μεταμόρφωσε εμένα τον ίδιο [...]
(Zimbardo, 2005)

Βιβλιογραφία
Haney, C., Banks, W.C., & Zimbardo, P.G. (1973). Interpersonal dynamics in asimulated prison.
Hooks, G., & Mosher, C. (2005). Outrages against personal dignity: Rationalizing abuse and torture in the war on terror.
Zimbardo, P. (2006). A situationist perspective on the psychology of evil: Understanding how good people are transformed into perpetrators.
Hock, R.R. (2009). 40 μελέτες που άλλαξαν την ψυχολογία. Τόπος, Αθήνα.

0 σχόλια :