Πρεσπαπιέ - Περιοδικό Καλλιτεχνείου || φΥΛΟ πΟΡΕΙΑΣ_Μνήμη (Μέρος Β)



[περιγραφή ενότητας]
φύλο πορείας. Όχι ευφυολόγημα, ούτε ορθογραφικό. Η πορεία του σώματος μέσα στους αιώνες.

[σταμάτης παρασκευάς_φΥΛΟ πΟΡΕΙΑΣ]

μότο_
Κάθε μνήμη πρέπει να καρφιτσωθεί στο ιδεολογικό οικοδόμημα της Ειρήνης, της κατακραυγής κάθε ένοπλου αγώνα, κάθε μορφής βίας θεσμοθετημένης, ηρωοποιημένης, φυσικής, ηθικής, κρατικής, νόμιμης ή παράνομης. Κάθε μνήμη πρέπει να αποτελέσει από δω και μπρος το ιδεολογικό κατασκεύασμα, το μνημείο για να μην αλωνίζει η λήθη στους εφιάλτες μας, στις πράξεις μας που λανθάνουν διαρκώς μιαν οργή, ένα μίσος, έναν θυμό ανείπωτο.
Αν κάτι πρέπει να διδαχτούμε από τις γενοκτονίες, από τις σφαγές, τις ένδοξες ήττες, τις πυρρείους νίκες, τα δάκρυα και τα υψωμένα δάχτυλα σε σχήμα V, τις ενώσεις και τους κατακερματισμούς κρατών Α.Ε., τις πατρίδες, τους ήρωες, τις φρίκες των πολέμων, την ανημπόρια ανθρώπων που πεινούν, διψούν και πεθαίνουν είναι ότι κανείς δεν έχει δικαίωμα να ορίζει την αξία του άλλου. Και δεν υφίσταται κάποιο ζήτημα αξιοδότησης. Εξ ορισμού, εκ γενετής κάθε άνθρωπος είναι Άνθρωπος. Κανείς δεν περισσεύει.
Κι αν έστω κάποιος λέει "και τι θα κάνουμε με όλους αυτούς" να κόψει τον κώλο του να κατεβάσει η κούτρα του μια ρημαδιασμένη ιδέα να δούμε τι μπορούμε να κάνουμε με δαύτους.
Κι αν έστω κάποιος αμφισβητήσει τι συνέβη στην ιστορία των ανθρώπων, τα δάκρυα, την αγωνία να κρατούν την ανάσα τους κάτω από χαμηλή βλάστηση και να πνίγουν με το χέρι το κλάμα του μωρού τους στα όρια της αφυξίας για να μη τους ακούσουν οι περίπολοι και τους σφαγιάσουν τότε αμφισβητεί τον πόνο κάθε ανθρώπου.
Κι αν έχει κάποιος τα μούτρα να πει ότι είναι ανώτερος του άλλου πολιτιστικά, ιδεολογικά ή όπως στο καλό πιστεύει δεν έχει δικαίωμα να απλώσει το χέρι του πάνω του, γιατί ακόμη και το χάδι του θα είναι για πληγή.
Να θυμόμαστε χωρίς θυμό. Κι αγαπώντας τους ανθρώπους θα προκύψει η αλήθεια της ιστορίας τους. Καθημερινά, αδιάκοπα, ακούραστα.


[συνέχεια από το φΥΛΟ πΟΡΕΙΑΣ (μέρος Α)]

Οι άνθρωποι διαλέγουν να θυμούνται κι αποφασίζουν να λησμονούν (Μαντόγλου, 2010). Η μνήμη και η λήθη αναδεικνύονται ως στρατηγικές επιλογής του τι θυμόμαστε και τι ξεχνάμε από το παρελθόν μας. Το περιεχόμενο των μνημών μας για το ιστορικό παρελθόν δομείται γύρω από τρεις “οργανωτικές αρχές”: μια κυρίαρχη μνήμη, μια “καλή” και μια “κακή” λήθη, μια πλατωνική διάκριση του τύπου: λήθη-φάρμακο και λήθη-φαρμάκι αντίστοιχα (Haas, 2000; Madoglou 2010). Σύμφωνα με την Haas (2000) οι σιωπές των γεγονότων, οι άδηλες μορφές μνήμης, οι λήθες παρουσιάζουν δύο ποιοτικές διαφοροποιήσεις: η μία λήθη λειτουργεί ως φάρμακο απέναντι σε γεγονότα που αποτέλεσαν τραυματικές εμπειρίες και γύρω από αυτά δομήθηκαν μετέπειτα ταυτότητες. Η άλλη λειτουργεί ως φαρμάκι για γεγονότα που “δηλητηριάζουν” τη ταυτότητά μας, την εικόνα που θέλουμε να έχουμε για τη ταυτότητά μας, είναι μια “μνήμη των σιωπηλών γεγονότων” (Pennebaker & Banasik, 1997), ένα χαρακτηριστικό περιεχόμενο λανθάνουσας μνήμης. Ενώ, λοιπόν, θα δούμε πως για τη διατήρηση μιας θετικής αυτοεικόνας θυμόμαστε συγκεκριμένα γεγονότα, στο άδηλο περιεχόμενο της μνήμης θα διακρίνουμε γεγονότα που αποτελούν τραυματικά στοιχεία ή και ντροπιαστικά της ταυτότητας και της ιστορίας μας, διακινδυνεύοντας να προσδώσουμε αρνητικό πρόσημο στην αυτοεικόνα μας.

Έτσι, η λήθη1 είναι στοιχείο της κληρονομιάς μας, την οποία θα κληροδοτήσουμε στις επόμενες γενιές. Η μικρασιατική καταστροφή, οι παγκόσμιοι πόλεμοι, η κατάληψη της Κύπρου είναι τραυματικά γεγονότα που συνδέονται με το θάνατο, τον ξεριζωμό και την απώλεια εθνικών εδαφών και ανήκουν στα γεγονότα κοινωνικής λήθης. Ο εμφύλιος πόλεμος και η δικτατορία ανήκουν επίσης στα γεγονότα λήθης. Ενώ τα πρώτα μας πληγώνουν, τα δεύτερα μας κάνουν επιπλέον να ντρεπόμαστε, αλλά πρέπει να τα ξεχάσουμε για να συνεχίσουμε να ζούμε ειρηνικά στο ίδιο έθνος και να διατηρήσουμε μια συνοχή και μια αλληλεγγύη έναντι των άλλων εθνών (Μαντόγλου, Μελίστα, 2010; Μαντόγλου, 2010). Τέτοιου είδους γεγονότα του παρελθόντος ενδυναμώνουν τη διάκριση της λήθης σε φάρμακο και φαρμάκι.

Το ολοκαύτωμα για τους Γερμανούς είναι γεγονός που οι ίδιοι θα επιθυμούσαν να μην είχε συμβεί ποτέ και επομένως να το διαγράψουν από τη μνήμη τους. Αντίθετα, η πτώση του τοίχους μεταξύ του ανατολικού και δυτικού Βερολίνου συμβολίζει την εθνική ομοψυχία και ανήκει στα γεγονότα μνήμης (Μadoglou, Melista, Liaris-Hochhaus 2010). Στις αυτοβιογραφικές μνήμες υπάρχουν γεγονότα που τα άτομα θέλουν να θυμούνται και άλλα που δηλώνουν την επιθυμία να ξεχάσουν. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στα πρώτα ανήκουν ο πρώτος έρωτας, ο γάμος, η γέννηση του παιδιού και η αγορά ακινήτου, ενώ στα δεύτερα οι αποτυχίες, ο βιασμός, η προσβολή και η ανεργία. Βέβαια, όλα τα άτομα ή όλες οι ομάδες δεν επιθυμούν να έχουν το ίδιο εκούσιο και ακούσιο περιεχόμενο μνήμης (Μαντόγλου, 2011; Madoglou, 2011).

Για το Halbwachs το έθνος είναι η πιο ολοκληρωμένη μορφή ομάδας και η εθνική μνήμη η πιο ολοκληρωμένη μορφή μνήμης. Τα μέλη μιας συγκεκριμένης εθνικής ομάδας επικεντρώνονται σε ορισμένα γεγονότα ενώ περιθωριοποιούν άλλα, για να διαμορφωθεί η ενθική συνείδηση. “Η μνήμη και λήθη, ή καλύτερα οι δύο όψεις της μνήμης, συνυπάρχουν στην κατασκευή της εθνικής ταυτότητας” (Μαντόγλου, 2010). Για να είναι κάποιος μέλος μιας οποιασδήποτε ανθρώπινης κοινότητας πρέπει να τοποθετηθεί σε σχέση με το παρελθόν του, ακόμη κι αν είναι να το αρνηθεί (Hobsbawm, 1972).

Ο Wegner (1989) βρήκε ότι οι άνθρωποι που τους υποδεικνυόταν να μη σκέφτονται ένα πράγμα, έρχονταν αντιμέτωποι με μια βαθύτερη εγχάραξη αυτού του πράγματος στην μνήμη τους. Όταν οι άνθρωποι, λοιπόν, δε θέλουν ή δε μπορούν να μιλήσουν για ένα σημαντικό γεγονός, εξακολουθούν να το σκέφτονται ή να το ονειρεύονται. Οι λήθες έχουν ένα τέτοιο περιεχόμενο.

Έρευνες έχουν δείξει ότι η ηλικία καθορίζει το περιεχόμενο των μνημών που αφορούν το ιστορικό παρελθόν. Η ηλικία ενός ατόμου συχνά το οδηγεί στη ανάδειξη και νοηματοδότηση συγκεκριμένων γεγονότων που ανήκουν στο ιστορικό παρελθόν. Δημόσια γεγονότα μιας περιόδου εμποτίζουν μια γενιά με κοινές εμπειρίες και με κοινή αντιληπτική γνώση (Conway, 1997). Το “γενεαλογικό φαινόμενο” (Pennebaker & Banasik, 1997) αφορά μιαν ομάδα ατόμων που γεννήθηκαν την ίδια εποχή, υπέστησαν τις ίδιες επιρροές, είχαν μια κοινή τύχη.

Οι άνθρωποι δεν μπορούν να έχουν γνώση για το τι συνέβη πριν τη γέννησή τους. Οι μνήμες που έχουν δεν αφορούν γεγονότα βιωμένα, μα καταγεγραμμένα. Τα ιστορικά γεγονότα τα άτομα τα διαβάζουν στα βιβλία, στις εφημερίδες, τα διδάσκονται στο σχολείο και τα μαθαίνουν μέσω αυτού που αποκαλείται «θεσμοθετημένο παρελθόν» (Δραγώνα & Φραγκουδάκη, 1997). Η ιστορική μνήμη αφορά την οικοδόμηση του παρελθόντος από τους ειδικούς (ιστορικούς) (Μαντόγλου, 2010).

Η υπαγωγή σε μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα καθορίζει και την επιλογή των γεγονότων που είναι σημαίνοντα για την ταυτότητα. Για παράδειγμα, οι διαφορές της παγκόσμιας μνήμης εστιάζονται στην εθνική ταυτότητα των συμμετεχόντων, ενώ οι διαφορές της αυτοβιογραφικής μνήμης ή ελληνικού ιστορικού παρελθόντος συνδέονται με το γενεακό φαινόμενο. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι η μνήμη μάς κατασκευάζει και την πλάθουμε με τη σειρά μας (Candau, 1998).

Μια δεξιά πολιτική τοποθέτηση (όπως ο εθνικισμός) πιστεύει πως η ταυτότητα κάποιου είναι ριζωμένη σε (συνήθως μη πολιτικά) κοινά χαρακτηριστικά (εθνικότητα, κουλτούρα-θρησκεία, γλώσσα) και εδαφική επικράτεια ((Booth, 1999). Μια τέτοια ταυτότητα αποτελεί “λιμάνι” σε περιόδους μεγάλων αλλαγών και κρίσεων, ενώ σηκώνει εμπόδια και θέτει αυστηρότατα κριτήρια “ανήκειν” σε μια εθνότητα. Από την άλλη, μια αριστερή πολιτική τοποθέτηση θεωρεί πως όλοι οι άνθρωποι είναι φορείς δικαιωμάτων (κι αυτός είναι ο ορισμός της συμμετοχής σε ένα κράτος), ο κόσμος θα έπρεπε να ομοιάζει με μια συλλογή από δικαιούχους που το παρελθόν αποτελεί στοιχείο φολκλορικού ενδιαφέροντος και μόνο. Η επιλογή των στοιχείων που θα διατηρηθούν στη μνήμη εξαρτάται από τις πεποιθήσεις, τις στάσεις το ιδεολογικό και αξιακό σύστημα που το κοινωνικό υποκείμενο έχει εσωτερικεύσει, στη βάση των οποίων ορίζεται η ταυτότητά του κατά τη διαδικασία της κοινωνικοποίησής του.

Στόχος της έρευνας στην οποία στηρίζεται το παρόν άρθρο ήταν η διερεύνηση του ρόλου της πολιτικής ταυτότητας και της ταύτισης με την εθνική ενδο-ομάδα στο προσδιορισμό του περιεχομένου ανάκλησης του ιστορικο-εθνικού παρελθόντος σε συνθήκες υπερηφάνειας, τραύματος και ντροπής, του γενεακού φαινομένου και του φύλου στον προσδιορισμό του περιεχομένου ανάκλησης του εκούσιου και ακούσιου ιστορικο-εθνικού παρελθόντος της Ελλάδας, σε συνθήκες υπερηφάνειας, τραύματος και ντροπής. Η έρευνα πειραματική και ο πειραματικός χειρισμός σχεδιάστηκε στη βάση προηγούμενων ερευνητικών αποτελεσμάτων (Μαντόγλου, 2010α, 2010β) τα οποία έδειξαν ότι το ιστορικό παρελθόν της Ελλάδας δομείται γύρω από τρεις «οργανωτικές αρχές», με τη σημασία που αποδίδει σε αυτές ο Doise (1989)2:

α) Ένα αναπαραστασιακό ένδοξο παρελθόν μνήμης με έμφαση στην αρχαιότητα (=χρυσή εποχή μνήμης), την επανάσταση του 1821 και τα θετικά και ηρωικά γεγονότα,

β) Ένα αναπαραστασιακό παρελθόν λήθης με κύριο στοιχείο τη διαχρονική συγκρουσιακή σχέση με τον εθνικό «άλλο», την Τουρκία (=λήθη φάρμακο), και

γ) Ένα αναπαραστασιακό παρελθόν λήθης με γεγονότα που αφορούν τη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας, με ιδιαίτερη έμφαση στις ενδο-εθνικές συγκρούσεις (=λήθη φαρμάκι), που δίχασαν την ελληνική κοινωνία, κυρίως, μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τη μεταπολίτευση (εμφύλιος και δικτατορία).


1 Δεν αναφερόμαστε στην παθολογία της μνήμης που συνδέεται με την αμνησία, τις διάφορες διαταραχές ή τη λήθη που προσλαμβάνεται ως ένδειξη γήρατος και συνεπάγεται έναν διανοητικό εκφυλισμό και μια ανικανότητα ενθύμησης.

2 Συγκεκριμένα αναφέρει ότι «κατά ένα γενικό τρόπο, μπορούμε να πούμε ότι σε κάθε σύνολο κοινωνικών σχέσεων, αρχές ή σχήματα οργανώνουν τις συμβολικές τοποθετήσεις των κοινωνικών υποκειμένων, οι οποίες συνδέονται με τις ιδιαίτερες εντάξεις τους μέσα σ’ αυτές τις σχέσεις. Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις είναι οι οργανωτικές αρχές αυτών των συμβολικών σχέσεων μεταξύ των κοινωνικών υποκειμένων, πρόκειται δηλαδή για σχεσιολογικές αρχές που δομούν τις συμβολικές σχέσεις μεταξύ ατόμων ή ομάδων, συνθέτοντας ταυτόχρονα ένα πεδίο συμβολικής συναλλαγής και μια αναπαράσταση αυτού του πεδίου» (σ. 228).

0 σχόλια :